| Szurpiły
zostały założone przez kamedułów wigierskich w 1685 r., na miejscu
osady drwali. Dziś jest to niewielka wieś letniskowa, bardzo ładnie
położona na polodowcowej wysoczyźnie, przy południowej granicy Suwalskiego
Parku Krajobrazowego.
W okolicach Szurpił występują duże
anomalie magnetyczne, spowodowane głębokimi pokładami rud żelaza.
Wokół jest bardzo dużo jezior, zwanych ogólnie szurpilskimi. Należą
do nich Jeglóweczek, Jeglówek, Tchliczysko, Szurpiły i Kopane.
Na fot. widok z Góry Zamkowej na Jezioro Szurpiły;
w oddali widać Górę Gulbieniszki (Cisowa)
Niedaleko - oddalona o dwa kilometry od
wsi - jest Góra Zamkowa, która uchodzi za jeden z najpiękniejszych
zakątków Suwalszczyzny. Jej bezpośrednie otoczenie to zalesiona
Góra Kościelna i Góra Cmentarna oraz cztery jeziora - Szurpiły,
Tchliczysko, Jeglówek i Jeglóweczek. Wierzchołek Góry Zamkowej wznosi
się ponad 45 m nad powierzchnię otaczających ją jezior i 228,1m
nad poziom morza.
Do dziś można dostrzec - przyglądając się
zboczom góry - trzy pierścienie ziemnych wałów obronnych, umocnionych
głazami. To pozostałość z bogatej przeszłości historycznej tego
miejsca - obok Osinek, Szwajcarii i Żywej Wody największy obiekt
archeologiczny Suwalszczyzny. Oczekuje na pełne poznanie i opisanie.
Na fot. wał ziemny na Górze Zamkowej, otaczający
wschodnią część szczytu wzgórza.
Za
czasów Jaćwieskich Góra Zamkowa wraz z całym jeziornym otoczeniem
oraz wzniesieniami Góry Kościelnej i Cmentarnej - pełniła bardzo
ważną funkcję osadniczą, obronną i kultową. Z tego też powodu była
odpowiednio zabezpieczona wałami obronnymi, a w jej otoczeniu systemem
fortyfikacji - podwójnym rzędem palisadowego muru umocnionego kamieniami.
Aby zabezpieczyć się od południa, wykopano szeroki kanał, który
wypełniły wody Tchliczyska. Od strony Góry Kościelnej warowni bronił
wysoki mur kamienny, z czasem rozebrany na budowę traktu z Suwałk
do Jeleniewa. System obronny uzupełniały strażnickie wieże na wyspach
jezior Szurpiły i Jeglówek. Taki wygląd grodu jest datowany na X-XIII
wiek.
Osadnictwo
Góry Zamkowej sięga jednak znacznie wcześniejszych czasów. Między
III, a II wiekiem przed naszą erą stały tu drewniane domostwa otoczone
palisadą. Budynki posiadały konstrukcję słupową ze ścianami bocznymi
z plecionki oklejonej gliną. W osiedlu mieszkało około 30-50 osób.
Był też warsztat odlewniczy.
W początkach okresu rzymskiego ta osada
obronna została  rozbudowana.
Stworzono wówczas cały majdan grodziska z domami o konstrukcji zrębowej
5x5 m z jednoizbową sienią przy wejściu. Prawdopodobnie tam też
chowano spalone szczątki zmarłych.
Mieszkańcy znali uprawę roślin i
hodowlę zwierząt. Znaleziono także formy do odlewów brązu, ceramikę
i ozdoby.
W końcu I lub początku II wieku,
domy na Górze Zamkowej strawił pożar. Przez blisko 300 lat - do
V wieku nikt tu nie mieszkał. Od VIII lub IX wieku góra staje się
ośrodkiem kultu, gdzie palono ofiarne ognie i czczono święte drzewa.
Ginęli tu także ludzie, składani w ofierze. Miejsce to ponownie
zasiedlono i w XI wieku poważnie wzmocniono (wał obronny wynosił
ponad 800 m długości). W tym okresie góra wraz ze swym otoczeniem
stanowiła centrum osadnicze jednego z dużych plemion jaćwieskich.
Historycy uważają, iż grodzisko było ośrodkiem włości Kresima -
kunigasa Skomandra. Próbował on zjednoczyć całą Jaćwież, w celu
walki z Krzyżakami (niestety bezskutecznie).
W dokumencie krzyżackim z 1425 roku,
góra określana jest jako "potężne grodzisko Surpyl", które
Kryżacy kilkakrotnie, lecz daremnie próbowali zdobyć. Twierdza ostatecznie
została zdobyta dzięki zdradzie kilku- zapewne głodnych- wojowników
jaćwieskich. Po zdobyciu, Krzyżacy warownię zburzyli.
Po upadku
Jaćwingów na górze mieli swój zamek obronny Litwini. Później stał
tu dwór myśliwski.
Obok, na Górze Kościelnej archeolodzy odnaleźli
resztki świątyni, nie wiadomo - czy pogańskiej, czy może już ochrzczonych
w 1387 r. Litwinów. Natomiast na Górze Cmentarnej odkryto ślady
cmentarzyska.
 inne
informacje o Jaćwingach cmentarzysko
w Szwajcarii |
